Üniversite tezimim için Kırklareli’de yürüttüğüm çalışmalar içerisinde haberde taraf dengesi ve yorumu incelememiştim.
Haberde Taraf Dengesi, haberde denge kuralı da nesnelliğin özünü oluşturmaktadır. Bir iddia ve görüş üzerine kurulan haberlerde temel kural, karşıt görüşlerin de bulundurmaktır. Böyle durumlarda haberi yazan mutlaka iddiaya hedef olan ya da olanların da savunmasını yansıtmalıdır. Karmaşık durumlarda çeşitli bakış açıları bulunabilir.
Dengeyi belli bir taraftan yana kaçırmamak koşuluyla üçüncü, dördüncü kişilerin görüşlerine de yer verilmelidir.
Basın ahlak yasalarında yoğun olarak ele alınan kavram, haberlerin doğru yani gerçek olması ve dürüst biçimde hazırlanarak yayımlanmasıdır. Dürüstlüğün işlevi, güveni sağlamaktır. Doğruluk birkaç basit uygulama sonucu ortaya çıkar. İçinden önemli ve etkinliği olan gerçeklerin çıkarıldığı hiçbir anlatım doğru değildir.
Bu durumda doğruluk bütünlük ister diyebiliriz. Asıl önemli gerçeklerin zarar görmesine yol açacak biçimde önemsiz ve olayla ilgisiz bilgileri içeren hiçbir anlatım doğru olamaz. Okuyucuyu bilerek veya bilmeyerek yanlış yönlendiren ya da aldatan hiçbir anlatım doğru olamaz. Bu durumda doğruluk, okuyucuya karşı dürüst olmayı gerekli kılar.
Muhabirlerin kendi ön yargılarını ve duygularını “İleri sürdü.”, “İddia etti.”, “Vurguladı.”, “Reddedildi.”, “buna karşın”, “İtiraf etti.” ve “olağanüstü” vb. sözcükler ardına saklayarak ortaya koydukları anlatımlar, doğru değildir. Öyleyse doğruluk, gösteriş ve abartıdan çok, basit ve açık bir anlatımı zorunlu kılar. Çeşitli ülkelerin basın ahlak yasalarında ya da basın konseyleri tarafından oluşturulan basın meslek ilkelerinde bu konuda, olayların gerçekliğinden emin olmak, olaylar hakkında gerekli araştırma ve soruşturmaları yapmak, kesin bilgilere sahip olmadan iddialarda bulunmamak, olayları tahrif etmemek, şüpheli bilgileri yayımlamaktan kaçınmak gibi temel ilkeler üzerinde durulmaktadır.
Meslek İlkeleri’nin 6. maddesinde bu konu, “Soruşturulması gazetecilik olanakları içinde bulunan haberler, soruşturulmaksızın ya da doğruluğuna emin olunmaksızın yayınlanamaz.” cümlesiyle özetlenmiştir.
Haber ve yorum birbirine karıştırılmaması gereken iki kavramdır. Haber olayların tarafsız, objektif, eşit ve doğru bir şekilde aktarılmasıdır. Yorum ise haber ile ilgili olarak kişilerin kendi görüşleri doğrultusunda yaptıkları değerlendirmelerdir.
Haberde yorum olmaz. Haberin içine yorum katılması bireylerin sağlıklı değerlendirme yapmasını engeller. Yorumla birlikte verilen haber yanlış yönlendirmelere, kimi zaman da hiç istemediğimiz sonuçların ortaya çıkmasına neden olabilir.
Bu açıdan hazırlanan haber, habercilik kurallarına uygun olarak sade bir biçimde verilmelidir. Haberle ilgili yorum ise kişilerin o olayla ilgili değerlendirmesi şeklinde sunulmalıdır. Bu sunumun yorum olduğunu bilen kişi de değerlendirmesini daha sağlıklı yapabilir.
Haber içeriğinde nesnelliğe önem veren çağdaş gazetecilik anlayışında, yazınsal türler ve sayfa düzenleri de değişikliğe uğramaya başlamıştır. Bireysel ve genel yoruma dönük yazınsal türler için ayrı sayfalar düzenlenerek çeşitli görüşlerin işlenmesine de olanak sağlanmıştır.
Amerikan Gazete Editörleri Cemiyeti Gazetecilik Kurallarına göre de “Sağlıklı bir gazetecilik, haberle yorum arasında kesin ayırım yapılmasını gerektirir. Haberler her türlü yorum ve taraf tutmadan soyutlanmış olmalıdır.”
“Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi’nin”, gazetecilik mesleğiyle ilgili olarak “Çözüm Tasarıları” adı altında belirlediği bazı önerilerden haber ve yorumla ilgili bölüm şu maddeleri içermektedir:
Gazeteciliğin temel ahlaki prensiplerinden biri de haber ile yorum arasındaki belirgin ayrımın çizilmesi ve bunların karıştırılmasının önlenmesidir. Haber gerçeklere ve verilere dayalı bilgilendirmedir. Yorum ise yazanın, yayımlayanın ya da medya şirketlerinin düşüncelerini, inançlarını, kişisel yargılarını içerir.
Haber yayını, gerçeklere dayandırılmalı ve doğruluğu ispatlanabilir olmalıdır. Haberin sunumunda ve betimlemelerde tarafsız davranmalıdır. Haber başlıkları ve özetleri, mümkün olduğunca doğruları ve eldeki verileri yansıtmalıdır.
Yorumlar, genel düşünceler ya da günlük olaylar üzerine yapılabilir. Yorum sübjektif olduğu için doğruluğu üzerinde eleştiri yapılamaz.
Bunun yerine bizler yorumların dürüst ve ahlaklı olmasını sağlamalıyız. Bazı kişi ve kuruluşlarla ilgili olaylar üzerine yapılan yorumlar, gerçekleri ve verileri çarpıtmamalı ve gizlememelidir
